info activiteiten > Het weer: onvoorstelbaar grillig maar voorspelbaar interessant

Het weer: onvoorstelbaar grillig maar voorspelbaar interessant

De radio had regen voorspeld, maar het is een kurkdroge zaterdagochtend als ik in Mariakerke arriveer. Het juiste weer voorspellen is een complexe zaak, weet ook Pieter De Meutter, die verbonden is aan Volkssterrenwacht Armand Pien en gefascineerd is door weerkunde. Zijn passie voor weerkunde volgde uit zijn interesse voor wolkensoorten. Zeg niet zomaar wolk tegen een wolk: hij vertrouwt mij toe dat de grillige wolkenformaties boven ons laaghangende stratocumuluswolken zijn.

Tim deschaumes

Ben je al lang geboeid door weerkunde?
Ja, toen ik acht jaar was kreeg ik van mijn tante een boek over de natuur, met daarin een hoofdstuk over wolken. Dat gaf aan hoe kennis van wolkensoorten je kan helpen bij weersvoorspellingen. Dat interesseerde me erg en daarom zocht ik op het internet meer informatie op. Zo probeerde ik het weer te voorspellen aan de hand van de wolken, wat vaak compleet mislukte, maar mijn interesse was gewekt en is blijven bestaan. Ik sloot me aan bij de Volkssterrenwacht Armand Pien en begon workshops te geven over weersvoorspellingen. Op devolkssterrenwacht is er een weerstation. Vroeger werkte dat met klassieke weerinstrumenten, maar vandaag is alles digitaal: het is nu een automatisch weerstation.De oude instrumenten kun je nog steeds bekijken, die zijn nog steeds boeiend om te zien. Samen met een collega geef ik daar rondleidingen.

Is weerkunde een oude wetenschap?

In de oudheid was er wel interesse voor het weer, maar men beriep zich op wolken, weerspreuken en mythen. Daar zat soms wel een bron van waarheid in, maar betrouwbare weersvoorspellingen kun je daarmee niet doen. In de 19de eeuw begon men met de classificatie van wolken. Voor degelijk wetenschappelijk onderzoek is het wachten tot de 20ste eeuw. De kennis over weerkunde is vooral de laatste eeuw enorm toegenomen. De Eerste en Tweede Wereldoorlog speelden daarbij een belangrijke rol. Goede weerkundige kennis was enorm belangrijk voor het militaire luchtverkeer. Zo stelden de Amerikanen vast dat het veel langer duurde om naar Japan te vliegen, dan om terug te keren. Dat had met de straalstroom te maken, waarvan de werking toen nog niet goed gekend was. De weersatelliet was ook een grote vooruitgang. De eerste satellieten werden gelanceerd in het begin van de jaren 1960. Ze stuurden wolkenbeelden door naar de aarde. Aan de hand van wolkenfoto's, gecombineerd met waarnemingen aan de grond, kun je al gemakkelijk een weerkaart maken. Dat zullen we ook proberen in de cursus. Als je een weer-
kaart hebt, kun je met behulp van opeenvolgende satellietbeelden bepalen wanneer wolkenformaties een bepaalde regio bereiken. Voor weersvoorspellingen is de weersatelliet een echte revolutie.

Een volgende stap is het gebruik van supercomputers.
Ja, zo staat er in Londen een supercomputer die 52 mogelijke weersituaties berekent. In het begin liggen die allemaal dicht bij elkaar, maar vanaf tien dagen zijn er heel veel variaties. Je kunt het weer zo voorspellen voor de komende vijf dagen, een trend bepalen voor de komende tien, soms zelfs vijftien dagen. Die modellen zijn vereenvoudigingen en dus foutgevoelig, waardoor elke prognose nogmaals moet worden geïnterpreteerd
door een weerman.

In weerkundige termen is vijftien dagen blijkbaar een eeuwigheid. Hoe komt het dat het zo moeilijk is om het weer op langere termijn te voorspellen? Is het intrinsiek onvoorspelbaar?
Sommigen brengen weerkunde inderdaad in verband met de chaostheorie. Maar het heeft ook te maken met de grote impact van kleine verschillen. Daarom gaan onweersvoorspellingen vaak de mist in. Als het mooi weer is, kan het lokaal onweren, maar voor hetzelfde geld gebeurt er niets. Het weer wordt vooral bepaald door de ligging van drukgebieden. Maar het is erg moeilijk om luchtdrukpatronen op lange termijn te voorzien. Vorige winter bleef het uitzonderlijk lang warm. De koude lucht was wel aanwezig, maar kon niet doorstoten naar Europa. Terwijl Europa gespaard bleef, kreeg Amerika wel hevige sneeuwstormen te verduren. Dat komt door de ligging van de luchtdrukgebieden. Zolang die niet wijzigen, krijgen we een bepaald weer-
type. De ligging van die drukpatronen is nog altijd te complex om op langere termijn te voorspellen. Hun gedrag wordt in de modellen vereenvoudigd voorgesteld, waardoor er sowieso foutjes ontstaan. Kleine verschil-
len worden snel groter: na vijf dagen is de fout vrij klein, maar na vijftien dagen is de voorspelling volledig onbetrouwbaar geworden.

Wat is het verschil tussen weerkunde en klimatologie?
Klimatologie heeft te maken met het nemen van gemiddelden. Een klimatologische voorspelling kan zijn: in juni zal het warmer zijn dan in januari. Weerkunde heeft het over het weer op dit moment. Klimatologie gaat over jaarlijkse gemiddelden: wat is het weer normaal gezien? Klimatologen houden zich ook bezig met het probleem van de opwarming van de aarde. Ze ge-
bruiken daarvoor wel meteorologische gegevens, zoals de ligging van drukgebieden. Als er een verandering is in de ligging van een drukgebied, dat daar normaal gezien permanent ligt, zoals het hogedrukgebied van de
Azoren, dan kan dat wijzen op een klimaatswijziging. Of als de straalstroom verschuift, of als zeestromingen veranderen.

Het begin van 2008 lijkt opnieuw warmer te zijn dan normaal, met temperaturen tot 13°.
De maand januari was tot nu toe inderdaad iets te zacht, maar december 2007 was dan weer behoorlijk koud. Op jaarbasis kun je geen conclusies trekken over
de opwarming van de aarde. Dat moet over een periode van tientallen jaren gebeuren. De koude is wel voortdurend ergens aanwezig, maar de drukgebieden moeten zodanig liggen, dat we die koude lucht aangevoerd
krijgen.

Vroeger leken de winters kouder?
Dat klopt wel degelijk. Vroeger waren er strengere winters. Als de aarde opwarmt heeft dat grote gevolgen. Met een stijging van 5° krijgen we hier een klimaat zoals in Noord-Afrika. Een stijging van 1° lijkt voor een leek
verwaarloosbaar, maar dat is bijzonder veel. Moesten we met de CO2-uitstoot in 2000 volledig gestopt zijn, dan nog zal de zeespiegel gedurende 1000 jaar stijgen. Maar of je nu gelooft in de klimaatopwarming of niet, wees zuinig met water en energie, dat komt jezelf en de aarde sowieso ten goede.

Waarom en voor wie zijn weervoorspellingen zo belangrijk?

Eerst en vooral: we mogen van geluk spreken dat we zo'n regenweer hebben. Als je kijkt naar landen in het Midden-Oosten: daar is water het blauwe goud. We hebben ook geluk dat we geen extreem weertype hebben, zoals in Amerika, waar uiterst lage temperaturen voorkomen en er regelmatig orkanen zijn. Dan is een snelle en nauwkeurige voorspelling zeer belangrijk. Een onweersbui, zelfs een kleine tornado, kan zich binnen een uur ontwikkelen. Zo'n orkaan ontwikkelt zich boven warm water, waarboven reusachtige stapelwolken ontstaan, in de tropen tot achttien kilometer hoog. Dat is een enorme fabriek waarin zich allerlei processen afspelen, zoals hagelvorming. Maar ook als weerkundigen een storm hebben voorspeld, kan een piloot
toch nog verrast worden. Zo was er eens een straaljagerpiloot die zijn schietstoel moest gebruiken en in een storm terecht kwam. Binnen in de storm zijn er windsnelheden tot 100 km/u, het zit er vol hagelbollen en er is zoveel water dat de man bijna verdronken is. Door de combinatie van opstijgende lucht en zijn parachute, heeft hij twee uur gevangen gezeten in de storm: een
ware hel.

In de cursus leer je hoe je het weer kunt voorspellen?
Ja, om een voorspelling te maken kun je het best eerst naar het weerbericht luisteren. Dat geeft een goede indicatie van trends. Als sneeuw wordt voorspeld,
dan weet je welke weerkaarten je moet raadplegen. Als het gaat onweren, dat weet je dat je naar andere weerkundige parameters moet kijken. Aan de hand van een radar kun je twee uur op voorhand voorspellen of het boven Gent gaat regenen of niet. Je leert ook hoe jede wolkenhoogte kunt bereken, hoeveel energie België uitstraalt en het verband daarvan met het broeikaseffect, hoe vochtig de lucht hier is in vergelijking met Afrika... Je komt te weten wat de vorm van de condensatiestrepen van vliegtuigen of halo-effecten rond de maan je vertellen over het weer van de komende dag.