info activiteiten > Actualiteit en samenleving

Actualiteit en samenleving

Interview met Ludo De Brabander

De kracht van WikiLeaks en burgermedia

WikiLeaks biedt klokkenluiders wereldwijd de mogelijkheid om anoniem geheime informatie te lekken naar de media en het brede publiek. Woordvoerder Julian Assange is voor de enen de Robin Hood van de vrije meningsuiting, voor de anderen is hij een gevaarlijke high-tech terrorist. WikiLeaks is alleszins het symptoom van een mediawereld die een metamorfose ondergaat. Ludo De Brabander, stafmedewerker bij Vrede vzw en blogger bij de onafhankelijke nieuwssite DeWereldMorgen.be, volgt het fenomeen op de voet.

Tim deschaumes

Welke informatie die WikiLeaks de voorbije jaren lekte, was voor jullie het meest belangwekkend?
WikiLeaks is ongeveer vijf jaar geleden gestart met het onthullen van documenten. Meestal kwamen die uit regeringskringen, maar soms ook van privé-instellingen. Ze publiceerden van meet af aan over zeer uiteenlopende
kwesties. Kenia was een van de eerste grote lekken, met dossiers over mensenrechtenschendingen zoals folteringen en moorden. Daarvoor kreeg WikiLeaks in 2009 de Amnesty International-prijs. Ze berichtten over het dreigend nucleair accident in de Iraanse nucleaire centrale in Natanz, waarvan de oorzaak een virusworm bleek te zijn die in verband werd gebracht
met de Mossad en de CIA. Er zijn zaken gelekt over belastingparadijzen
en frauduleuze bankpraktijken. Als vredesbeweging waren we vooral erg geïnteresseerd in wat er in 2010 werd gepubliceerd. Er waren toen drie
grote lekken: de war logs over Afghanistan en Irak en de diplomatieke telexen of cables. Het gaat over een massa informatie. Daarom koos WikiLeaks ervoor om samen te werken met een aantal gezaghebbende kranten
om op voorhand de documenten te filteren naar relevantie en publiceerbaarheid. WikiLeaks gooit niet zomaar alles op het internet.

Heeft WikiLeaks eigen journalisten?
Het is eigenlijk een grote groep van vrijwilligers verspreid over de wereld, waarvan er velen journalist zijn. Geconfronteerd met grote lekken zoals de war logs, zijn ze coalities aangegaan met kranten als Le Monde,
Der Spiegel, The Guardian en The New York Times. De 251.000 diplomatieke telexen zetten ze niet meteen online, omdat iedereen zou verzuipen in de informatie. Door berichten strategisch, gefilterd en gedoseerd
te verspreiden, bereiken de belangrijkste berichten het grote publiek.

Hoe groot is de betrouwbaarheid van de WikiLeaksinformatie?
Zij werken niet met eigen bronnen, maar met bronnen van anonieme informanten. Ze zijn er zich van bewust dat ze gemanipuleerd kunnen worden. Is de informatie gelost omwille van strategische redenen? Om een bepaald
land te beschadigen? Is de informatie volledig? Een goed voorbeeld – los van WikiLeaks – om aan te tonen dat bronnen strategische bedoelingen kunnen
hebben, zijn de documenten die Al Jazeera in januari 2011 lekte over de Israëlisch-Palestijnse onderhandelingen. Die geven aan hoe de Palestijnse autoriteiten bijna een uitverkoop hebben gehouden van de Palestijnse
rechten. Dergelijke informatie kan gelekt zijn door een ontevreden Palestijnse onderhandelaar die met het lek hoopt de Palestijnse autoriteit te verbranden.
Het lek kan ook van Israëlische kant komen, om aan te tonen dat de Palestijnen bereid zijn om de kolonies in Oost-Jeruzalem vrij te geven.

Is de informatie die WikiLeaks brengt ook voor journalisten
echt nieuw?
Sommige berichten zijn echt wel nieuw of spectaculair, maar ik vind dat de meeste informatie toch al beschikbaar was. De gelekte informatie bevestigt vaak je politieke analyses, ondersteunt hypotheses of informatie
uit andere bronnen. Dat maakt die lekken juist zo interessant. Ik was wel verbaasd over het nieuws dat landen uit het Midden-Oosten geen probleem zouden hebben met een eventueel bombardement van Iran door
Amerika of Israël. Iran wordt door die landen gezien als een bedreiging:
het is geen Arabisch land, het is wel een islamitisch land met een militant islamitisch regime. Bij de Golfstaten bestaat er sinds de Iraanse revolutie een
enorme schrik voor de export van de revolutie. Tussen Iran en Irak was de rivaliteit duidelijk. Tijdens de achtjarige oorlog werd Irak gesteund door Koeweit en Saoedi-Arabië. Het is dus algemeen bekend dat men in het Midden-Oosten erg argwanend kijkt naar Iran en men desnoods bereid is om zoete broodjes te bakken met een andere vijand zoals Israël. WikiLeaks toont die
rivaliteit nu zwart op wit, in meer detail en in straffer bewoordingen.

Geven de telexen een verschil aan in de diplomatieke normen en waarden onder het Bush- en Obamabewind?
De cables gaan vooral over de periode Bush, dus heel veel kunnen we daar niet uit afleiden. Maar wat de buitenlandse politiek betreft, is er in het naoorlogse Amerika eigenlijk nooit een groot verschil geweest tussen de Republikeinen en de Democraten. Er zijn wel accentverschillen. Bush jr. was zeer sceptisch
tegenover de Verenigde Naties terwijl Obama zich diplomatischer en coöperatiever opstelt. Wat betreft de as Washington-Tel-Aviv zie ik weinig of geen verschil. Ook de strijd tegen de terreur pakken ze niet fundamenteel anders aan. Guantánamo Bay is nog altijd niet gesloten, evenmin als Baghram, een geheime gevangenis in Afghanistan waar Obama helemaal niets
over zegt.

Wat is de impact van de massale lekken op de regeringen die in hun hemd worden gezet?
Ik weet niet of dat veel impact op hen heeft. Bij het publiek ontstaat er ook een soort gewenning over dit soort berichten. Toch zullen mensen een onderscheid beginnen te maken tussen wat er gezegd en wat er gedaan wordt. Ze worden argwanender tegenover het publieke discours. De Afghaanse war logs maken duidelijk dat de meeste leiders sceptisch zijn over de slaagkansen van de oorlog en dat onderhandelingen en diplomatieke acties nodig zijn om eruit te geraken. Ze geven aan dat de oorlog veel vuiler is dan men hem probeert voor te stellen. Ik denk dat dit de publieke opinie kritischer stemt over de betrokkenheid van het eigen regime.

De vuilheid van de oorlog kwam ook tot uiting in de video Collateral Murder, waarin te zien is hoe ook weerloze slachtoffers worden afgemaakt.
Zo zie je de oorlog als een war game, dat niet gaat over het helpen van Irakezen. Van een humanitair leger blijkt er dan geen sprake te zijn. We wisten natuurlijk al dat de oorlog in Irak zeer brutaal verliep, door de onthullingen over de praktijken in de Abu Ghraibgevangenis, die niet van WikiLeaks kwamen. Of door de death squads die in de periode 2006-2008 actief waren
met als doel Bagdad etnisch te zuiveren en op te delen in soennitische en sjiitische wijken. Het vermoeden bestaat dat een groot deel van die doodseskaders opereerden vanuit het Iraakse ministerie van Binnenlandse
Zaken, dat werd gesteund door de Amerikanen. Dat is de praktijk van de oorlog. Het zou interessant zijn om te zien of gelekte informatie deze hypothese ondersteunt en welke rol de bezettingsmacht daarin
heeft gespeeld.

De cables zijn ook te lezen op onafhankelijke sites zoals DeWereldMorgen.be. Brengen dergelijke media nieuws dat de klassieke media niet haalt?
Ja, maar via burgermedia komt het nieuws ook terecht bij wat ik de 'soms ingeslapen media' noem. Ze worden wakker geschud en gestimuleerd om hun journalistieke rol ernstig te nemen. Internet heeft ervoor gezorgd dat het monopolie voor informatieverspreiding niet meer bij de mainstream media zit. Het is een goedkoop medium dat gemakkelijk toegankelijk is voor steeds
meer mensen. Sociale media wijzen de klassieke media erop dat ze het politieke debat te veel binnen bepaalde grenzen houden. Wat te controversieel is, dat stelde Chomsky al, komt er niet in. Klassieke media laten zich te makkelijk doen: ze zijn met een beperkt team, ze werken met grote persagentschappen die vaak van Angelsaksische afkomst zijn en te weinig kritisch staan tegenover overheidsinformatie. Ik merk dat sociale media, burgerinitiatieven zoals WikiLeaks, steeds meer invloed krijgen op de klassieke media. WikiLeaks vond ook dat de klassieke media nog te weinig hun rol
van onderzoeksjournalistiek speelden. De burgermedia schudden de grote media wakker. BBC en Al Jazeera roepen mensen op om op hun site
teksten en foto's te plaatsen en consulteren intensief bestaande blogs. In Palestina zorgde de Israëlische mensenrechtenorganisatie B'Tselem voor een cameraproject. Een honderdtal jongeren kregen een opleiding en een camera. Doel van het project was om bewijs te verzamelen voor mensenrechtenschendingen in de bezette gebieden. In het plaatsje Nilin bestaat er net als in enkele andere dorpen geweldloos burgerverzet tegen de bouw van een muur op hun grondgebied. Een jongen werd op korte afstand in de knie geschoten met een rubberkogel. Als dit bericht mondeling wordt verteld, heeft het geen bewijskracht. Nu kon een deelnemer van het project het voorval filmen. Zijn filmpje ging de wereld rond en haalde zelfs CNN.

Is het toeval dat WikiLeaks niets lijkt te lekken over andere grootmachten, zoals Rusland en China?
Cablegate gaat inderdaad uitsluitend over de communicatie van Amerikaanse ambassades met Washington. De berichten gaan over heel de wereld, maar steeds vanuit het perspectief van de VS. Ik vermoed dat het in eerste instantie een taalprobleem is. Het is niet evident om eerst honderdduizenden Russische telexen te vertalen. Dan zou er al een Russische afdeling van WikiLeaks moeten zijn. Het zou zeker interessant zijn om een kijk achter de schermen van de Russische of Chinese diplomatie te krijgen.

Dan zou president Medvedev, die voorstelde om Assange de Nobelprijs voor de vrede te geven, allicht zijn mening herzien.
In Rusland zijn er natuurlijk ook grote problemen, zoals de toestand rond de Tsjetjeense premier Kadyrov, die een echte Poetin-vriend is, maar talloze mensenrechtenschendingen op zijn kerfstok heeft. Allicht heeft hij
een aantal klokkenluiders ook letterlijk geëlimineerd. Van de 251.000 telexen zijn er nog maar een paar duizend gelekt. Ik ben erg benieuwd wat we nog mogen verwachten. WikiLeaks lekt strategisch: informatie over de verhouding
tussen de VS en Egypte verscheen op het moment van de volksopstand in Egypte. Het zou interessant zijn om zicht te krijgen op het diplomatieke verkeer tussen Frankrijk en Tunesië: Frankrijk heeft de gevluchte Tunesische president Ben Ali immers altijd gesteund. En wat is de rol van Frankrijk in Tsjaad met betrekking tot Darfur? Welke mechanismen spelen er hier? In het publieke discours heeft men het makkelijk over de verdediging van mensenrechten, maar achter de schermen spelen er heel andere motivaties. Het is mijn overtuiging dat de oude, koloniale belangenpolitiek in al deze conflicten nog altijd primeert. De rest zijn franjes.

Onze minister van Buitenlandse Zaken Vanackere vreest dat WikiLeaks de diplomatieke vrije meningsuiting op de helling zet.
Hij heeft daar misschien een punt, maar mijn kritiek is dat de vertrouwelijkheid meer regel is dan uitzondering. Als we in een democratie leven hebben we er
alle belang bij om zo transparant mogelijk te zijn. Vertrouwelijkheid of geheimhouding moet een uitermate uitzonderlijke maatregel zijn. Er bestaat te veel de reflex bij de uitvoerende macht om documenten 'confidentieel' te maken, zodat vaak zelfs het parlement niet of te laat wordt ingelicht. Vertrouwelijkheid mag geen systeem worden, wat nu wel het geval is.

Bron: Goedgevonden, jaargang 8, nummer 2, april-mei-juni 2011, p. 4-7. 

Interview met Sami Zemni

'Aan de andere kant van de Middellandse Zee snakt men naar democratie'

Onder de titel 'Makkers, staakt uw wild geraas', riep Yves Desmet in De Morgen van 14 november 2009 op om het islamdebat een constructieve wending te geven, weg van de radicale polemiek. Na 9/11 voelde ook politicoloog Sami Zemni het debat verharden: 'We praten te vaak over een virtuele media-islam die in werkelijkheid niet bestaat'. Tegelijk vindt hij dat de belangrijkste oorzaken van maatschappelijke problemen niet aan bod komen. Om het debat weer op het juiste spoor te helpen, schreef hij Het islamdebat. Een gesprek over onderwijs, homoseksualiteit, democratie, de Koran en de 'crisis in de islam'.

Tim Deschaumes

Wat schort er aan het huidige islamdebat in Vlaanderen?
Ik zie twee problemen: enerzijds is er de radicale toon van het debat, anderzijds vraag ik me af of de islamkwestie wel zo belangrijk is als men laat uitschijnen. Ik vind dat we minder over de islam moeten praten en meer over maatschappelijke problemen. Cultuur en religie spelen daarbij een rol, maar we moeten het debat opentrekken. Diegenen die de hardste standpunten vertolken, hebben meestal een mens- en wereldvisie waarin het culturele en religieuze overheersen. Dat mondt vaak uit in een wij-zijdenken. Dit kan betrekkelijk democratisch gebeuren, waarbij 'zij' wel als anders gezien worden, maar niet als de vijand. In de radicale
uitingsvorm wordt de ander echter wél als de grote boeman gezien. Het continu discussiëren over identiteit is een vlucht uit het politieke en houdt een gevaar
in voor onze politieke democratie.

De focus van het debat moet dus verschuiven van het culturele naar het politiek-economische?
Inderdaad, elk thema moet worden aangepakt zoals het hoort. Als je spreekt over taalachterstand, moet je niet onmiddellijk de cultuur van allochtonen met de vinger wijzen. In Nederland en Frankrijk doen allochtonen het veel beter, wat een probleem met het taalonderwijs aangeeft. Ik ben de laatste die leraars met de vinger wil wijzen. Veel vrienden van mij staan in het onderwijs en werken hard om de taalachterstand weg te werken. Er zijn wel degelijk probleemleerlingen, maar er is ook een tekort aan nieuwe pedagogische modellen die jongeren helpen om het Nederlands vlotter onder de knie te krijgen. Ook werkloosheid en criminaliteit hebben maatschappelijke oorzaken en moeten op dat domein aangepakt worden. De houding van de islam tegenover homoseksualiteit vormt wel een probleem. De islam is
een monotheïstische godsdienst die nog steeds vasthangt aan een conservatieve visie op het gezin. Dat is een uitdaging. Dan zijn er twee mogelijkheden: ofwel maak je zo'n standpunt belachelijk, maar dan zie ik niet in hoe je tot een dialoog kunt komen. Ofwel onderzoek je die conservatieve houding en probeer je een dialoog op gang te brengen. Dat is een pad dat ik verkies, omdat je er betere resultaten mee kunt krijgen.

Is dat een pad dat al bewandeld wordt? Zie je een evolutie in de houding tegenover homoseksualiteit?
Absoluut, maar die mensen komen weinig aan bod. In Nederland kent iedereen Ehsan Jami. Hij heeft het volste recht om te doen wat hij doet: zijn homoseksualiteit botste met de islam en hij zegde de islam vaarwel. Daarna werd hij bedreigd, zelfs in elkaar geslagen. Dat is natuurlijk onaanvaardbaar. Zijn emancipatiemodel -de islam inruilen voor een westers model- krijgt veel weerklank in de media, maar er zijn ook homoseksuele moslimjongeren die een ander pad bewandelen. Het typevoorbeeld is de Syriër Omar Nahas, die nu in België en Nederland woont en binnen de islam een plaats zoekt voor de aanvaarding van homoseksualiteit. Hij schreef hierover een schitterend boek, De andere Jihad. De media hebben echter veel minder oog voor hem dan voor Jami.

Hoe reageert de moslimgemeenschap op Nahas' boek?
Ik heb daar niets negatiefs over gehoord, hoewel sommigen er zeker niet mee akkoord gaan. Nahas blijft gelovig en wil niet breken met de islam. Hij startte een project om mensen ervan te overtuigen dat homoseksualiteit en islam verenigbaar zijn. Hij weet veel over de geschiedenis van de islam en kent de verschillende Koraninterpretaties van homoseksualiteit. Als je verzoenend spreekt vanuit zo'n eruditie, krijg je gehoor, ook van mensen die het oneens zijn. Veel allochtone organisaties pikken dit op, wat het thema bespreekbaar maakt. Ik ben er niet van overtuigd dat deze weg op lange termijn de meest emancipatorische is, maar momenteel is de passage via de islam voor veel jongeren noodzakelijk.

In het islamdebat worden vaak Koranteksten geciteerd die voor westerlingen erg problematisch zijn. Is de gemiddelde moslim Koranvast?
Op sommige punten wel, op andere geenszins. Op een lezing zei iemand mij dat volgens de Koran de eerbaarheid van de vrouw moet beschermd worden en ze een hoofddoek moet dragen. Ik vroeg hem of hij een bankkaart had, wat klopte. 'Waarom ben je daar dan minder Koranvast in', vroeg ik, 'een bank rekent immers interest aan, wat volgens de Koran niet mag'. Dat vond hij iets helemaal anders, maar ik vind dat niet. Waarom wordt het ene symbool belangrijker geacht dan het andere? Dat heeft te maken met macht: de controle over vrouwen is de sleutel tot de visie over het gezin als hoeksteen van de maatschappij.

Je schrijft dat men aan de hand van dezelfde verzen de emancipatie van de vrouw kan contesteren of voorschrijven, voor of tegen het verplicht dragen
van de hoofddoek kan zijn. Zijn de teksten dan geen waardevolle argumenten in het debat?
Ik vind het niet zinloos om de Koran te bestuderen, integendeel. Veel exegeses zullen belangrijk zijn voor de hervorming van de islam. Niet-moslims die dat doen, hebben echter weinig inbreng in die hervorming. De islam kan enkel door moslims zelf hervormd worden. Naast tekstonderzoek vind ik ook een dynamische analyse van het gedrag van moslims in relatie tot die tekst belangrijk: wat zeggen en doen zij in hun dagelijks leven? Hoe verhoudt hun gedrag zich tot de normen die in de Koran staan? Dan zie je een heel andere wereld opengaan. De meeste jongeren onderhandelen met die normen, waardoor er mengvormen ontstaan. Er verschijnt een Vlaamse cultuur met de islam als religie. Sommigen vinden dat bedreigend, en ik geef toe dat het niet makkelijk is. Zo'n veranderingsprocessen
stellen de maatschappij voor nieuwe uitdagingen.

Onderzoekt men de dagelijkse praktijk van moslims in Vlaanderen?
De universiteit van Limburg deed al veel onderzoek naar de levenswijze van moslims hier. Zij blijken niet anders te leven dan anderen. Dat is een banale uitkomst, maar onderzoek is blijkbaar noodzakelijk om aan te tonen dat moslims mensen zijn zoals andere mensen. In Leuven maakte Nadia Fadil een grote studie over religiositeit bij jongeren. Mark Elchardus schreef in zijn boek Vreemden onder andere over de islamkwestie. Hij komt tot dezelfde bevinding als ik, maar als Elchardus het schrijft wordt dat gemakkelijker aanvaard. Dat is een van de redenen waarom ik Het islamdebat heb geschreven. Ik was het beu om te voelen dat collega's zoals Rik Coolsaet en Carl Devos naar verluidt 'analyses' hebben, terwijl ik slechts een 'mening' verkondig. Men werpt mij terug op een identiteit die ik zelf nooit heb geclaimd. Voor mij is de islam niet belangrijk in mijn functie als wetenschapper.

Een Gallupstudie toonde aan dat moslims dezelfde elementen interessant vinden aan westere democratieën als westerlingen zelf.

Dat onderzoek is geen toevalstreffer: studies in andere landen geven hetzelfde resultaat. Aan de andere kant van de Middellandse Zee snakt men naar democratie.
Daarbij ziet men de islam niet als een hinderpaal, maar als een positieve factor in de democratisering. Als er een botsing is met westerse ideeën over democratie,
is het in de slaapkamer: alles wat te maken heeft met man-vrouwverhouding, seksualiteit en gezin. In de Arabisch-islamitische wereld zijn de visies op politieke democratie dezelfde, maar op het gebied van manvrouwverhoudingen
heerst een meer conservatieve visie. Het westen heeft de laatste 50 jaar een ongelooflijke omwenteling gekend. Sinds de seksuele revolutie van 1968 zijn de maatschappelijke verhoudingen sterk veranderd. Daardoor lijken andere culturen te stagneren.

Ook op het vlak van wetenschap kunnen de meningen extreem zijn. In een gesprek met Darwinkenner Johan Braeckman stelde imam Nordine Taouil dat 'God ons heeft geschapen door klei en in die klei het leven heeft ingeblazen'. Hebben de media boter op het hoofd door de keuze van Braeckmans gesprekpartner, of is Taouils
mening representatief voor de moslimgemeenschap?
Ik wil de media niet te makkelijk met de vinger wijzen door te zeggen dat Taouils mening niet representatief is. Niet alles moet representatief zijn. Als je de klassieke opvatting van de islam over de evolutietheorie wil horen, moet je inderdaad een imam of theoloog uitnodigen. Het probleem is dat er niet zoiets bestaat als een islamkerk. Een imam kan formeel gezien alleen maar voor zichzelf praten, dus het is moeilijk om de representativiteit van zijn meningen te meten. Moslims zijn het soms met hem eens, soms oneens. Niemand kan een dogma opleggen. De meeste moslims zullen je echter wel zeggen dat God de mens heeft geschapen.
Er bestaat ook een islamitische versie van intelligent design, met het pseudowetenschappelijke werk van Harun Yahya. De islam zal net zoals het christendom de worsteling met de wetenschap moeten leren aangaan. De vraag is hoe.

Is het leven van een moslim op veel meer terreinen doordrongen van de islam dan dat van een katholiek door het christendom?
Dat klopt tot op een bepaalde hoogte. Wie de islam letterlijk neemt, zit met een levensstijl die veel vraagt. Het is een religie die veel zegt over vanalles. De vraag is of gelovigen zich in alles daadwerkelijk laten leiden. Jongeren maken op talloze gebieden weinig plaats voor hun religie. Voor imams en theologen is de islam natuurlijk wel een levensstijl. De bekommernis is ook dat de islam doordringt op gebieden waar het westen de religie ver weg wil houden:
de scheiding van kerk en staat. Wij leven in een democratie met scheiding van kerk en staat. De islam moet dat gewoon accepteren, punt. Ik zie niet in hoe moslims daar iets aan kunnen veranderen. Er is wel het debat over grenzen. Momenteel is er een meerderheid die vindt dat je in openbare gebouwen je neutraliteit moet betonen door geen hoofddoek te dragen. Op scholen is daarover veel minder consensus.
De vraag is: wat is neutraliteit eigenlijk? Betekent het dat je elke vorm van diversiteit moet wegcijferen, of moet je juist een systeem hebben waar die diversiteit wel duidelijk is, zodat mensen beter weten wie ze voor
zich hebben? Maar zou iemand met een hoofddoek minder of anders functioneren? Neen. Toch leidt dit tot verhitte debatten. De hoofddoek blijft wel een complex voorbeeld, omdat het niet alleen gaat over de kwestie van neutraliteit, maar ook over vrouwenemancipatie.

Denk je dat sommige islamcritici de aantrekkingskracht van de westerse democratie op moslims onderschatten?
Neen, ik denk dat vele critici net de bedoeling hebben om alles op de spits te drijven, omdat ze niet overweg kunnen met pro-westerse moslims. Ze hebben die vijand nodig. Ze hebben het zeker moeilijk met moslims die hoera roepen voor het westen, maar tegelijk een andere pet ophebben die ook deel begint uit te maken van het westen. Dat zie je vooral bij de voorstanders van de joods-christelijke beschaving. Tot zestig jaar geleden was dit een term die men niet kon uitspreken. We hebben 2000 jaar van antisemitisme, getto's, pogroms en als culminatie de holocaust gehad. In de jaren 1950 begon men in Amerika plots te spreken over de joodschristelijke beschaving. Pas in de jaren 1980 waaide die term over naar Europa. Nu vindt men dat een evident historisch inzicht. Die mensen hadden er duidelijk belang bij om die islam weg te duwen. Richard Bulliet schreef in The Case for Islamo-Christian Civilization (2004) dat er evenveel redenen zijn om over een islamitisch-christelijke beschaving te spreken. Ook weer een boek waar je niets over hoort. Men ziet de islam liever als een boksbal waartegenover je je eigen identiteit kunt affirmeren. Dat is een voorbeeld van zuiverheidsdenken: wij zijn zo en niet anders. Het Zwitsers referendum over minaretten is daar een archetypisch symbool voor: wij bouwen wel torens en flatgebouwen, maar géén minaretten. Een stedenbouwkundige zuiverheid is nu zelfs in hun grondwet ingeschreven. Zelf ben ik voorstander van de vermenging van culturen, misschien omdat ik een bastaard ben, als zoon van een Vlaamse moeder en een Tunesische vader. Die vermenging vind ik een enorme rijkdom. Ik ben het er ook mee eens dat aan de andere kant van de Middellandse zee hetzelfde moet gebeuren. Wij leven gelukkig in een
democratie, wat daar niet zo is.

Je verwijst ook naar Gouguenheims boek Aristote au Mont-Saint Michel, waarin de inbreng van de islam in de Europese geschiedenis wordt geminimaliseerd.
Ik weet niet of de auteur die bedoeling had, maar zijn werk wordt wel zo gebruikt. De laatste tijd verschenen ook veel boeken van historici die juist aangeven dat de islam en het christendom wél lange tijd een gelijklopende geschiedenis hebben gehad. Die boeken vinden echter minder weerklank.

Heb je het gevoel dat de schaduw van Huntingtons 'botsing der beschavingen' boven het debat hangt?
Ik heb altijd gezegd dat dat een gevaarlijke self-fulfilling prophecy kan zijn. Velen vinden het prima om botsing te ensceneren of uit te vergroten, omdat ze er baat bij hebben. Ik denk dat het grootste deel van het conflict zich binnenin de islam bevindt. In Algerije alleen zijn door het conflict tussen verschillende groepen, waaronder de politieke islam, minstens 150.000 doden gevallen. De islam is in crisis. Er is een complete verbrokkeling van het geloof, zeker bij de militante vormen ervan. Haniyeh, de eerste minister van Hamas in Gazah, wordt door andere Palestijnen een zionistisch leider genoemd die moet worden gedood. Waarom staan moslims elkaar naar het leven? Er is soms een veiligheidsprobleem voor westerlingen, maar moslims zijn het grootste slachtoffer. Zo zijn er ook de spanningen tussen soennieten en sjiieten. Drie jaar geleden was ik in Jordanië. Bij een bezoek aan Little Petra maakte
ik kennis met Palestijnse toeristen uit Hebron, die mij vroegen: 'Ben je moslim of sjiiet?' Ik was een beetje van mijn melk, want dat had ik in het Midden-Oosten nog nooit gehoord. Tot de oorlog in Irak van 2004 beschouwde men sjiieten als moslims, weliswaar met wat afwijkende meningen. Men had kritiek op het regime, maar niet op de sjiitische bevolking. Nu wordt het veel meer op de spits gedreven. Ook bij de soennieten zie je de spanningen tussen de moslimbroeders, Hezbollah, Hamas en de sallafiyya. Die laatsten houden zich niet bezig met politieke participatie. Zij zijn als de dood voor de politieke islam van de moslimbroeders. Al die conflicten zijn hier onbekend.

Bron: Goedgevonden, jaargang 7, nummer 2, april-mei-juni 2010, p. 4-7.

 naar boven