info activiteiten > Filosofie en zingeving

Filosofie en zingeving

'Het levensbeschouwelijk onderwijs moet écht beter kunnen'

Interview met Patrick Loobuyck

In Vlaanderen gaat nauwelijks nog zeven procent van de bevolking regelmatig naar de kerk en toch onderrichten meer dan zeventig procent van de scholen uitsluitend katholieke godsdienstles. Deze situatie is historisch gegroeid, maar moraalfilosoof Patrick Loobuyck (UGent en UA) vindt het tijd om de kat de bel aan te binden: het godsdienstonderwijs moet hervormd worden. Geen sinecure, want bij discussies over onderwijs en levensbeschouwingen komen steevast kwesties als godsdienstvrijheid en de scheiding van Kerk en Staat ter sprake. In Dar Es Salaam, een reeks lezingen over moslims in Vlaanderen en Gent, geeft Loobuyck zijn visie over de invulling van deze democratische idealen en licht hij toe hoe een up-to-date levensbeschouwelijk onderwijs vorm kan krijgen.

Tim Deschaumes

De scheiding van Kerk en Staat is in vele landen van kracht. Hoe is de situatie in België?
Anders dan in Frankrijk en de Verenigde Staten is de scheiding van Kerk en Staat in België niet grondwettelijk verankerd. Bij ons gaat het eerder om een relatieve scheiding. Enerzijds mag de overheid zich niet mengen in levensbeschouwelijke aangelegenheden en in de organisatie van de Kerk, anderzijds is zij wel grondwettelijk verplicht om erkende levensbeschouwingen
te financieren. De overheid betaalt de lonen van priesters, morele consulenten en – sinds kort – imams, ze geeft zendtijd op de openbare tv en radio en financiert de levensbeschouwelijke vakken in het officieel onderwijs. Een officiële school is verplicht om elke erkende levensbeschouwing aan te bieden van zodra daar vraag naar is. Kunnen we dan spreken van een scheiding van
Kerk en Staat? Ja en neen. Het is een kerk-staatregime waar afstand samengaat met een grote betrokkenheid.

Andere landen kozen voor een heel andere kerk-staatverhouding.
De gelaïciseerde Franse staat komt bijna niet tussen bij levensbeschouwelijke organisaties en ondersteunt ze ook niet financieel: de kerken zijn op zichzelf aangewezen. In Duitsland heb je de Kirchensteuer of kerkbelasting. In de VS zorgt de strikte scheiding van Kerk en Staat voor een soort van vrije markt van levensbeschouwingen. Die roepen om ter hardst om mensen in hun kerk te krijgen. Ze financieren zich met de donaties van hun gelovigen. Bij ons is de verhouding tussen de levensbeschouwingen door de verzuiling gepacificeerd, maar dat heeft als nadeel dat zij wat in slaap gevallen zijn. Ik formuleer het provocerend, maar wat kan het een Belgische priester schelen of er tien of honderd mensen in zijn kerk zitten? Hij heeft toch zijn loon. Sociologen stellen dat het concurrentieel marktsysteem in de VS de vitaliteit van levensbeschouwingen ten goede komt. Het is meteen een van de verklaringen waarom religies zo levendig zijn in Amerika.

Een striktere scheiding van Kerk en Staat, zoals in de VS, zorgt dus helemaal niet voor een minder religieuze maatschappij?
Neen, dat is een belangrijk punt. Heel vaak wordt het principe van de scheiding van Kerk en Staat uit de kast gehaald door secularisten. Zij stellen dat we moeten streven naar een zo neutraal mogelijke publieke ruimte. Zowel historisch als filosofisch gezien had het principe van de scheiding van Kerk en Staat echter niet de bedoeling om een neutrale publieke ruimte te organiseren
of levensbeschouwingen te privatiseren. Het had als doel om een faire en pluralistische samenleving mogelijk te maken en om minderheden het recht
te geven om van hun godsdienstvrijheid te genieten. De scheiding zorgt ervoor dat niet één levensbeschouwing dominant wordt. Ze impliceert wel neutraliteit van de overheid, maar dat betekent niet dat we streven naar een neutrale maatschappij. Het principe van de scheiding gebruiken als argument om de hoofddoek te verbieden voor overheidspersoneel vind ik nogal tricky. Je kunt perfect het principe van de scheiding van Kerk en Staat hanteren en de hoofddoek toestaan aan het loket. Als ik over dit debat vertel aan Engelse of Amerikaanse collega's, dan begrijpen ze werkelijk niet wat ons probleem
is. Voor hen is de hoofddoek achter het loket een evident voorbeeld van godsdienstvrijheid.

In Turkije is de hoofddoek dan weer wel verboden voor ambtenaren.
Inderdaad, en ook op Turkse universiteiten mogen vrouwen geen hoofddoek dragen. Tegelijk is de scheiding in Turkije op andere vlakken flinterdun. Het
Turkse Ministerie voor Godsdienstaangelegenheden, de Diyanet, stuurt zelfs imams naar Belgische moskeeën. De invloed van de Diyanet op de staat is groot en reikt zelfs tot in Vlaanderen.

Je bent niet gelukkig met de verplichting om alle erkende levensbeschouwingen op diverse manieren te blijven ondersteunen.
In het Belgische systeem hebben de paar anglicanen die hier rondlopen recht op anglicaanse godsdienstles. Dat zijn er drie per jaar voor het middelbaar onderwijs, wat toch lichtelijk absurd is. Het is goed dat minderheden ondersteund worden, maar het Belgische systeem kent ook nadelen. In de
jaren 1950 woedde een strijd over de levensbeschouwelijke vakken, die uitmondde in het Schoolpact van 1958. Sinds die tijd is onze samenleving grondig veranderd: in de jaren 1960 en 1970 migreerden moslims
naar België en sindsdien zette de secularisering zich door. Levensbeschouwing speelt niet meer zo'n belangrijke rol. Onlangs kregen ook de moslims – in navolging van andere erkende levensbeschouwingen – een eigen
tv-omroep. Dat past perfect in ons kerk-staatsysteem maar de vraag is of we dit soort steun aan alle levensbeschouwingen moeten blijven voorzien. Wie wacht daarop? De meeste mensen zappen weg van dergelijke uitzendingen. Er zijn nu zeven, binnenkort acht levensbeschouwingen erkend: het boeddhisme vervoegt de lijst. Er loopt een aanvraag van een Syrisch-orthodoxe kerk die zich niet herkent in de Grieks-orthodoxe kerk. Misschien doen de hindoes straks ook mee. Het is duidelijk dat we ons anachronistische systeem grondig moeten herdenken: het is financieel en praktisch niet meer haalbaar.

Naast praktische heb je ook inhoudelijke bezwaren.
Vijftig jaar geleden wilden ouders dat hun kind een geëngageerd levensbeschouwelijk vak volgde. Vandaag zijn zij niet meer geïnteresseerd in catechese maar wel in kennis over levensbeschouwingen en interculturele
dialoog. Men wil over het katholicisme leren omdat het cultureel belangrijk is, niet omdat men zich wil verdiepen in de eigen levensbeschouwing. De meeste
ouders zijn niet meer kerks en zijn totaal vervreemd van het kerkelijk instituut en haar traditie. Ook veel godsdienstleerkrachten zijn minder kerks dan een tijd geleden en godsdienstlessen hebben in de praktijk nog maar weinig uitstaans met de catechese van weleer.

Voor jou is de tijd rijp om over te stappen naar een eenheidsvak over levensbeschouwingen.
Dat vak moet voor mij wel meer bieden dan informatie over levensbeschouwingen. Het gaat niet alleen over levensbeschouwelijke geletterdheid, het moet jongeren ook begeleiden in hun levensbeschouwelijke
zoektocht. Als achttienjarige moet je de nodige tools hebben om op levensbeschouwelijk vlak iets met je leven te doen. Ik stel vast dat het huidige systeem daar onvoldoende in slaagt. Veel jongeren zijn levensbeschouwelijk onverschillig. Verder moet het vak ook burgerschapseducatie, morele vorming en filosofie aanbieden. Twee uur per week, twaalf jaar aan een stuk. Ik geef les aan economiestudenten eerste bachelor. Een eenvoudige test geeft aan dat ze niet meer weten waarvoor een kerststal staat of wat het verschil is tussen apostelen en evangelisten. Een dergelijke onwetendheid tentoonspreiden voor wiskunde, zou ondenkbaar zijn. Met godsdienst kom je daar blijkbaar mee weg. We steken veel tijd en geld in levensbeschouwelijk onderwijs: het moet écht beter kunnen. Ik hoop dat de onderwijshervorming die in de steigers
staat, daar aandacht aan besteedt.

Het is opvallend dat je zowel vanuit katholieke als vrijzinnige hoek tegenkanting krijgt voor dit idee.
Tot mijn eigen frustratie en ontgoocheling zijn er veel mensen die mijn voorstel de redelijkheid zelf noemen, maar het niet verdedigen omwille van hun affiniteit met een zuil. Voor de katholieken ben ik een duikboot van de vrijzinnigen, voor de vrijzinnigen ben ik een duikboot van de katholieken. Ik pleit voor meer burgerschapsvorming en filosofie voor moslims, katholieken,
voor iedereen. Wie kan daar in godsnaam tegen zijn? Vrijzinnigen zijn vaak enthousiast, maar de vrijzinnige zuil en de leerkrachten zedenleer – die zich ten onrechtebedreigd voelen – verzetten zich. Wat ik voorstel is voor een stuk een regularisatie van evoluties die zich aan het voltrekken zijn. In het huidige systeem moet een godsdienstleraar gelovig zijn en is hij de representant van de Kerk in de klas. Ik krijg mails van godsdienstleerkrachten: 'Ik ben 45 jaar en moet toegeven dat ik atheïst ben geworden.' Hij mag dat echter nergens zeggen. Die man kan nergens heen. Ik vind dit een schending van de godsdienstvrijheid: iemands job mag niet afhangen van zijn levensbeschouwing. Ik ben ook atheïst, maar ik ben erg geïnteresseerd in katholicisme en islam en geef les over beide godsdiensten. Mijn levensbeschouwelijke achtergrond doet daarbij niet veel ter zake. Helaas bestaat er in Vlaanderen niet zoiets als religious studies: opleidingen over levensbeschouwingen op universitair niveau. Als je in het christendom
bent geïnteresseerd, dan ben je verplicht om een theologische opleiding te volgen. Om je in de islam te verdiepen, moet je naar de faculteit letteren voor een studie arabistiek.

Kun je als atheïst wel goed les geven over katholicisme? Of als katholiek over de islam?
Zeker wel. Politicologen zijn vaak ook politiek geëngageerd en geven over verschillende stromingen les. Als ik les geef weet men na vijf minuten dat ik geen katholiek, jood of moslim ben. Dat maakt het juist makkelijker om over levensbeschouwingen te spreken. Het onderwijs is nooit neutraal. Mijn leraar Frans was fan van George Brassens en wij hebben dat allemaal
geweten (lacht). Ik vind het absoluut niet erg dat het eenheidsvak dat ik voorstel door een gelovige wordt gegeven. Als leerkracht moet je, zoals in alle vakken, een kritische distantie houden.

Hoe pakt men dat in het buitenland aan?
In Groot-Brittannië en Zweden geeft men al veertig jaar zo'n vak. Het is dus nonsens om te beweren dat het niet mogelijk is. Zij hebben daar veel pedagogische ervaring opgebouwd: hoe breng je het best levensbeschouwelijke
kennis over op jongeren? Zij die zeggen dat het niet gaat, moeten over de Vlaamse grenzen kijken. Het valt mij op dat het juist landen zijn met een staatsgodsdienst die zijn opgeschoven naar een niet geëngageerd vak.

Verrassend. Hoe komt dat?
In landen met een staatskerk geeft men in elke school één levensbeschouwelijk vak, dat van de staatsgodsdienst. Als de samenleving seculariseert, dan wordt het vak uitgedaagd en gedwongen om minder de nadruk te leggen op het confessionele. Bij ons heb je een verzuild model dat een steeds grotere waaier aan levensbeschouwingen aanbiedt, behalve in het katholiek onderwijs. Daar heb je ook één vak voor iedereen. In het leerplan zie je dat juist het vak katholieke godsdienst het meest is opgeschoven naar een niet-confessioneel vak. In 2000 heeft men in het vrij onderwijs de leerplannen
grondig hertekend. Zij doen nu al veel van wat ik beoog. Net zoals in Scandinavië en Groot-Brittannië voelden ze zich uitgedaagd door de secularisering. Het gemeenschapsonderwijs heeft echter een systeem waar alsmaar meer levensbeschouwingen bijkomen. De teneur is: als iedereen zijn ding kan blijven doen, hoeven we er verder niet over na te denken. Wie heeft
er wel over nagedacht? De katholieken!

Zijn er in België voldoende leerkrachten met een gedegen kennis over de islam?
Hier stelt zich een groot probleem. Voor het lager middelbaar onderwijs hebben we sinds kort een regentaat islam, maar de uitstroom daarvan is veel te klein
om de arbeidsmarkt te dekken. Een masteropleiding islam bestaat niet in Vlaanderen: alle mensen die over de islam les geven in het hoger middelbaar onderwijs, zijn ondergekwalificeerd. Ik zeg dat niet graag, maar het is zo. Ik hoor directeurs klagen dat er leerkrachten binnenkomen die nauwelijks de taal kennen en theologisch niet geschoold zijn. We voldoen dus niet aan onze onderwijsplicht. Als we het huidige systeem behouden, moet er geïnvesteerd worden in de opleiding van die leerkrachten: dan is er nood aan een master
in de islamtheologie zoals in Duitsland en Nederland. Anders kunnen we het huidige systeem niet handhaven. Ook voor imams is hier geen opleiding, terwijl ze zelf vragende partij zijn. De jonge moskeegangers zijn veel meer gediend met iemand die hier is opgegroeid en onze samenleving kent. De moslimexecutieve zou hierin een initiatief kunnen nemen, maar die draait vierkant. Hier speelt ook de moeilijkheid van de scheiding tussen Kerk en Staat: als de moslimexecutieve het niet doet, kan de overheid dan voorzien in een opleiding voor imams? Dat lijkt me moeilijk: de overheid moet niet bepalen wie een goede imam is. De levensbeschouwing moet zelf opleidingen organiseren, zoals de katholieke Kerk dat met seminaries doet. De islam
is veel minder hiërarchisch georganiseerd. Er is geen bisschoppenconferentie waarbij je weet met wie je moet spreken. Je hebt geen aanspreekpunt, wie moet het initiatief nemen?

Onlangs sprak aartsbisschop Léonard over de 'zogenaamde godsdienstlessen'. Hij pleit voor een striktere instructie in katholicisme. Is er voor zo'n les plaats in jouw visie?
Vijfenzeventig procent van onze leerlingen gaat naar een vrije school. In mijn visie moeten die scholen het plichtvak aanbieden, maar daarnaast kunnen ze in hun 'vrije ruimte' godsdienstles organiseren zoals zijdat willen. Zoals het nu is of à la Léonard, dat bepalen ze zelf. De ene katholieke school zal investeren in godsdienstlessen, de andere zal een eenheidsvak voldoende
vinden. De overheid zegt enkel: dit vinden we belangrijke eindtermen. Voor de rest zijn jullie een vrij net. Ik zou zeggen: levensbeschouwingen, kom uit de
kast! Want het katholiek onderwijs is nog wel in naam katholiek, maar de facto moeten we ons daar niet veel bij voorstellen. Ik heb godsdienstwetenschappen gestudeerd. Collega's van toen zeggen: we zijn gestopt met pastoraal werk. Er is op de school en bij de collega's immers geen draagvlak meer voor. Begrijp me niet verkeerd: ik ben er voorstander van dat er een vrij net bestaat. Ik vind niet dat de overheid alle onderwijs moet organiseren. Het vrije net heeft een andere dynamiek en het biedt kwalitatief hoogstaand onderwijs. De idee dat een school is gekoppeld aan één religie is echter niet meer van deze tijd. Ook de KUL worstelt met zijn K. En de VUB met zijn V! Er zijn zoveel moslimstudenten aan de VUB, wat betekent die V dan nog?

Omdat we in een geseculariseerde samenleving leven, moeten we de verhouding tussen Kerk en Staat herdenken?
Vanaf het moment dat Léonard zijn mond opendoet is haast iedereen het erover eens: zijn uitspraken zijn niet meer van deze tijd. Toch ondersteunen we allemaal zijn levensbeschouwing financieel, ook als we er geen voorstander van zijn. Je moet de mogelijkheid krijgen om op je belastingbrief – of anoniemer – op je stembiljet aan te duiden of je wil dat de overheid levensbeschouwingen subsidieert en zo ja, welke. Dat lijkt mij veel billijker. De katholieke kerk wordt niet gesubsidieerd op basis van het aantal aanhangers, maar van het aantal
inwoners per parochie. Bij andere levensbeschouwingen baseert men zich wél op de effectieve aanhang. Een moreel consulent verdient dan weer meer dan een
priester. Dat zijn allemaal historisch gegroeide, unfaire ad hocregelingen. Die misfinanciering valt in de praktijk nog mee omdat de Kerk recht heeft op veel meer priesters dan ze nu kan invullen. De crisis van de kerk, en ik verwijs nu niet alleen naar het pedofilieschandaal, is zeer diep. De meeste priesters zijn hoogbejaard, er is geen opvolging en de kloosters lopen leeg. Er is geen sprake van een religieuze opleving. God won't be back. Het is gedaan, we gaan naar een andere tijd.

Merk je bij politici een draagvlak voor je ideeën?
Wat het vak betreft is er duidelijk een draagvlak bij Groen!. Ook bij de VLD zijn ze het idee genegen. Er is een voorstel van decreet van Jean-Jacques De Gucht, Sven Gatz en Luckas Vander Taelen om in de derde graad van het middelbaar de helft van uren van de levensbeschouwelijke vakken te gebruiken voor multilevensbeschouwelijke educatie. Ik vind dat te zwak, maar het is goed om de discussie op gang te brengen.

Bron: Goedgevonden, jaargang 9, nummer 1, januari- februari- maart 2012, p.8-11. 

Links

www.levensbeschouwingen.be