info activiteiten > Actualiteit en samenleving

Actualiteit en samenleving

'Wij zijn zelf ooit Ahmeds en Mohammeds geweest'

Toen August De Winne in 1902 Doorheen arm Vlaanderen schreef, stelde hij vast dat Vlaanderen voor de Franstalige Belgen in Australië lag. Een eeuw
later lijken Vlaanderen en Wallonië nog altijd in een ander continent te liggen. Vormingplus wil die afstand verkleinen en uitwisseling tussen noord en zuid stimuleren. Daarom nodigen we Pascal Verbeken uit. In 2006 trok hij een half jaar rond in de zwaar getroffen industriegebieden. In Arm Wallonië. Een reis door het beloofde land schetst hij een warm beeld van onze
zuiderburen en houdt hij Vlaanderen een spiegel voor.

Tim deschaumes

Wat zette jou ertoe aan om je Walloniëreis te ondernemen?
Ik ben altijd al een Walloniëliefhebber geweest. Tussen mijn zesde en twaalfde ging ik elke zomer bij familie logeren, die witloofvelden hadden net over de taalgrens. De ongelooflijke weidsheid van het landschap sprak mij aan, een groot contrast met het volgebouwde, claustrofobische Gent. Je kon er naar
de horizon lopen zonder iemand tegen te komen. Dat kleurt nog altijd mijn perceptie van Wallonië: het is een regio die mij enorm veel lucht geeft. Later heb ik er de grote steden leren kennen. Onderschatte steden ook: een van de beste fotografiemusea in Noord-Europastaat in Charleroi. Een van de beste musea voor grafiek, dat veel aandacht besteedt aan Vlaamse grafici, vind je in La Louvière. De echte aanzet om het boek te schrijven, was het herlezen van Door Arm Vlaanderen van August De Winne. Toen ik het in mijn studententijd las vond ik het een drammerig, zwaar ideologisch socialistisch boek. Nu ik het weer las, beleefde ik het als een ijzersterke journalistieke aanklacht. De Winne maakte een reis door Vlaanderen om Franstalig België op de hoogte te brengen van het humanitaire drama dat zich in het noorden van het land aan het afspelen was. Vlaanderen was in die tijd straatarm en dat was al decennialang zo. Het Vlaamse platteland was aan het sterven. Die ellende is zeer scherp geweest tot aan de Tweede Wereldoorlog. De Winne schetste een apocalyptisch beeld van Vlaanderen.

In je boek leg je de nadruk op de vergeten migratiegeschiedenis van de Vlamingen.
Inderdaad, ik vroeg me af wat er gebeurd was met die arme Vlamingen. Die zijn massaal gemigreerd. Voor een klein deel naar Canada en Amerika, een grote groep naar Noord-Frankrijk, maar de grootste groep trok naar Wallonie. Een binnenlandse migratie van naar schatting 300.000 Vlamingen. De eerste migratiegolf ontstond tussen 1840 en 1850, toen er een landbouwcrisis was. Een tweede grote golf kwam op gang vanaf 1880 en duurde tot aan de Tweede Wereldoorlog. Na WOII hield de migratiestroom nog 10 jaar aan. Toen zijn er nog duizenden Limburgers naar de fabrieken in de buurt van Luik en Seraing vertrokken. Dat is gestopt eind jaren '50. Een scharnierdatum is 1966: dat was het eerste jaar waarin de werkloosheid in Vlaanderen lager lag dan in Wallonië. Een jaar later was ook het gemiddelde inkomen van de Vlaming hoger.

Hoe kon Wallonië zo snel zijn rijkdom verliezen?
Ten tijde van De Winne was Wallonië de derde industriële macht ter wereld. Het gebied was extreem rijk, maar die rijkdom was heel ongelijk verdeeld. De gemiddelde Waal in 1920 had het beter dan de gemiddelde Vlaming, maar het geld vloeide naar de grote holdings. Ze hebben echter hun industriële mijninfrastructuur niet gemoderniseerd en werden voorbijgelopen door andere landen, die de steenkool veel goedkoper en effi ciënter konden winnen. En de Waalse staal- en glasfabrieken waren geënt op de steenkoolindustrie.
De vakbonden eisten dat men geld bleef steken in staalfabrieken die ten dode waren opgeschreven. Ondertussen investeerde Vlaanderen in zijn havens en ontstond er een KMO-economie van kleine beweeglijke bedrijfjes, terwijl Wallonië bleef vastzitten aan grote mastodonten als Cockerill met 40.000 arbeiders. Het economisch conservatisme is een belangrijke reden voor de Waalse neergang. Bovendien ontwikkelde zich een cultuur van cliëntelisme. Men verwijst hierbij naar de PS, maar dat manifesteert zich een beetje overal. Die servicecultuur sloeg het persoonlijk initiatief volledig plat. Ook nu nog verwacht men ontzettend veel van de overheid. Privé-initiatief wordt nog altijd gewantrouwd. De crisis heeft er heel hard ingehakt, veel meer dan we ons hier kunnen voorstellen. De werkloosheidscijfers in de grote steden zitten rond de 30%, bij jongeren meer dan 40%. In een streek als La Louvière, een agglomeratie van 200.000 mensen, zijn er de laatste 30 jaar 60.000 arbeidsplaatsten verdwenen. Als je een film van de gebroeders Dardennes bekijkt, kun je wel de indruk krijgen dat ze de miserie overdrijven. Het beeld dat de Dardennes geven van Seraing is gewoon de realiteit. Wallonië is natuurlijk meer dan die achtergestelde regio's. Ik heb het spoor gevolgd van de Vlaamse migranten en die zijn terechtgekomen in die industriële regio's waar het nu zo slecht gaat. Ik wou niet de nadruk leggen op die regio's, maar eenhistorische spiegel voorhouden door de nazaten van de Vlaamse migranten op te zoeken. En die kwamen niet terecht op kasteeltjes in de provincie Luxemburg, maar in arbeiderswijken in Charleroi en Seraing! Het zijn bovendien geen onbelangrijke regio's, maar grote agglomeraties.

Je legt er de nadruk op dat er binnen Wallonië ook grote verschillen bestaan.
Ja, ik ben in Waals-Brabant aan mijn reis begonnen: dat is de rijkste provincie van België, met mondaine gemeenten waar de rich and famous samentroepen en de koninklijke buitenverblijven zijn. 25 km verder rij je Charleroi binnen. De Waals-Brabanders willen daar niets mee te maken hebben. Voor hen is Charleroi een door de PS bestuurde puinhoop. Hun reactie op de donkerrode industriële regio's is nog veel scherper dan in Vlaanderen.

Wallonië heeft veel migratiegolven gekend, niet alleen van Vlamingen, maar ook van Italianen, Maghrebijnen, Turken... Vind jij dat Wallonië beter met het migratievraagstuk omspringt dan wij?
Neen, dat vind ik niet. Wallonië is altijd een multicultureel laboratorium geweest. Het was al een multiculturele regio op het einde van de 19de eeuw, voor die term en vogue kwam. Na de wereldoorlogen is de verkleuring van de Waalse samenleving nog veel verder gegaan. 1964 is het jaar waarin de Belgische regering de Marokkanen heeft gevraagd om naar hier te komen, met de gekende migratiegolven als gevolg. De Waalse industriesteden zijn veel multicultureler dan de Vlaamse. Tot het einde van de jaren '70 is Wallonië een tamelijk complexloze multiculturele samenleving geweest. Het ideaalbeeld van mensen van verschillende origine die harmonieus samenleefden in dezelfde straat heeft echt bestaan. Maar de economische crisis heeft er voor gezorgd dat die gemeenschappen zich meer op zichzelf zijn gaan keren. De buurman werd een concurrent voor een job. Wallonië is nu absoluut niet meer de ontspannen, kosmopolitische samenleving waarvoor ze zich graag uitgeeft. De Turkse gemeenschap in Charleroi is volledig op zichzelf gericht, met eigen dokters en winkels. De Walen hebben exact dezelfde problemen als wij en de rest van Europa. Het verschil is dat het Vlaams Belang hier alle proteststemmen tegen de migratie opzuigt, terwijl Wallonië een dergelijke partij niet heeft. Het Front National stelt niets voor, dat is een soort white trashpartij. In 2004 hebben ze in Charleroi wel eens 16,9% gehaald, zonder charismatische voormannen en zonder echt aanwezig te zijn in het straatbeeld. Je zit dan met de paradox dat in Wallonië armoede en in Vlaanderen rijkdom leidt naar stemmen voor extreem rechts. De Vlamingen stemmen op anti immigratiepartijen uit angst om het vele wat ze hebben te verliezen. Dat zie je ook in andere rijke regio's in Denemarken, Noord-Italië en Oostenrijk. Habermas noemt dat le chauvinisme du bien-être. In Wallonië stemt men op het FN als protest tegen uitzichtloosheid. De daad is dezelfde, maar de motivatie erachter is heel anders. Wat ook meespeelt is de stem tegen de corruptiecultuur.

Is de economische heropleving van Wallonië een voorwaarde voor een beter huwelijk met Vlaanderen?
Voor de Warandegroep en N-VA is de economische neergang van Wallonië een reden om de regio te laten vallen. Voor mij is het juist een reden om de solidariteit te bepleiten. Wallonië heeft Vlaanderen heel hard nodig. Vlaanderen zou veel duidelijker het signaal moeten geven dat wij er voor hen altijd zullen zijn. Zij hebben dan wel de plicht om hun sociale fraude hard aan te pakken en om meer te doen voor hun werklozen. Die waanzinnige werkloosheidscijfers zijn ook het failliet van de politiek. Het discours van Di Rupo klopt niet. Je moet geen econoom zijn om vast te stellen dat het in Charleroi nog steeds slecht gaat. Politici zijn marketeers geworden. In 1990 zei Busquin: nog vijf jaar en Wallonië is er volledig bovenop. Die retoriek is al geëvolueerd tot 'We zijn er bovenop!' en 'La Wallonie qui gagne'. Wallonië doet het inderdaad zeer goed in Waals-Brabant, maar niet in Di Rupo's Borinage. De Walen moeten door een mentale geluidsmuur durven breken en tonen dat ze de reële problemen erkennen. De huidige sterke Vlaamse identiteit lijkt te contrasteren met de houding van de Vlaamse migranten: zij pasten zich heel snel aan in Wallonië. Vanaf de tweede generatie hadden de Vlaamse Walen nog nauwelijks een band met Vlaanderen. Wallonië als rijke, intellectueel ontvoogde regio, was hun sociale promotie. Vanonder de rok van meneer pastoor kwam men terecht in een socialistisch experiment. Er zijn wel pogingen geweest van de katholieke kerk om er een Vlaams gemeenschapsleven uit te bouwen. De kerk vreesde dat de Vlamingen hun geloof zouden afvallen. Men stuurde zelfs priesters naar de Waalse mijngemeenten.

Kennis van wat je de Vlaamse bluesgeschiedenis noemt, kan dus een andere licht werpen op hedendaagse migratieproblemen?
Als Vlaanderen zijn eigen geschiedenis beter voor ogen zou houden, zou het wat minder krampachtig met hedendaagse migratiegolven omgaan. De Ahmeds en Mohammeds zijn zij ook zelf geweest. Het zou ons met iets meer empathie naar migranten doen kijken. Maar ik wil daar geen politiek correct verhaal over opdissen: er zijn ook grote verschillen tussen onze migratie toen en de groepen die nu naar hier komen. Door de mediatechnologie kun je als Turk in Gent wonen en toch volledig op Turkije gericht blijven. Dat konden de Vlamingen in de Borinage natuurlijk niet. Vanaf de tweede generatie waren ze gewalloniseerd. Bij migranten van islamitische origine zie je vaak dat de derde generatie vijandiger staat tegenover het land van aankomst dan de tweede generatie. Het aloude migratieprincipe: de eerste generatie komt werken en houdt zich gedeisd; de tweede generatie levert hetgevecht en verovert zijn plaats in de samenleving; de derde generatie profiteert ervan. Dat is het patroon van de Italianen, maar dat gaat nu niet op voor de Turken en Marokkanen. De derde generatie heeft op zijn minst even grote problemen als de tweede, zoniet meer. Ze zijn de taal niet machtig. Er is te weinig het bewustzijn bij de allochtone gemeenschappen dat hun toekomst en die van hun kinderen hier ligt en niet in Emirdag. Het is de verantwoordelijkheid van de ouders om ervoor te zorgen dat hun kinderen Nederlands spreken. Nu is er een massale schooluitval die te maken heeft met dit taalprobleem.

Bron: Goedgevonden, jaargang 5, nr. 1, p. 4-5, 12.

Foto's: Pierre-Yves Dallenogare - www.dallenogare.be

 naar boven